Od jedynki poprzez Monikę do księcia złoczyńców

Jeden (rosyjskie odin, skąd mamy odyńca, czyli żerującego w pojedynkę dzika) to po angielsku one. Współczesna wymowa tego wyrazu odbiega od jego pisowni, zgodnie z którą słowo to należałoby odczytywać tak jak wyraz own posiadać. Jednak wymowę odpowiadającą literom - czyli tak zwane spelling pronunciation - zachowują prawie wszystkie wyrazy pochodne od one, a więc alone sam, pojedynczy, lonely/lonesome samotny (czyli jeden) oraz only tylko, jedynie; jedyny, wyraz pisany dawniej onely. Jedynym wyrazem pochodnym od one, w którym nie zachowała się wymowa zgodna z pisownią - spelling pronunciation - jest słowo once raz; kiedyś, pewnego razu. Polskiemu słowu jedynka odpowiada angielska kombinacja słów a one (What tram is that? It's a one. Wilson? What a one is he? Wilson? Co to za jeden?).
Polski wyraz jeden leży u podstaw wielu wyrazów pochodnych, takich jak jednostka, jednoczyć, zjednoczony, pojedynczy czy pojedynczo. Nie tak jest w języku angielskim, gdzie wiele znaczeń wywiedzionych od słowa jeden zaczerpnięto z łaciny. Jednostka to unit (z łacińskiego uno jeden, por. Fiat Uno), jednoczyć to unite, zjednoczony to united (United States of America), a jedność, zjednoczenie to union (European Union), wyraz jak polska unia. Łacińską jedynkę odnajdujemy też w angielskiej jednostce miary ounce czyli w polskiej uncji oraz w wyrazie unique jedyny w swoim rodzaju, unikatowy, a stąd niedaleko do imienia Unity, przypominającego swym znaczeniem Monikę, o czym za chwilę.
Odpowiednikami polskich wyrazów pojedynczy są z kolei zanglicyzowane łacińskie single pojedynczy a także nieżonaty/niezamężna czyli żyjący w pojedynkę i singular pojedyncza liczba gramatyczna oraz greckie mono, skąd mamy monarch monarchę, czyli władzę jednej osoby, monarchy monarchię, czyli sprawowanie władzy przez jedną osobę, monk mnicha czyli człowieka żyjącego w pojedynkę, samotnie oraz wywiedzione stąd imię Monica, Monika, czyli osobę lubiącą życie w pojedynkę.
Warto zauważyć, że nasz pojedynek, czyli walka sam na sam, to angielski duel, czyli zmaganie się dwóch oponentów, zaś nasza jednostka w sensie osoby ludzkiej, to angielskie individual, a więc coś niepodzielnego in-divide-able, gdzie divide, division znaczy dzielić, podział, skąd już blisko do polskiej dywizji, czyli wydzielonej jednostki wojska.
W językach europejskich pierwsze dwa liczebniki porządkowe nie są na ogół wyprowadzone od liczebników głównych. Tak jak polskie słowo pierwszy nie ma nic wspólnego ze słowem jeden, tak też nie ma nic wspólnego angielski wyraz first z wyrazem one. First (niemieckie erst a stąd polski herszt, czyli pierwszy w bandzie) to przymiotnik w stopniu najwyższym (porównajmy końcówkę -st z best, tallest, biggest) od wyrazu fore przedni, znajdujący się na przedzie, który to wyraz rozpoznajemy w takich słowach jak before być z przodu, być na przedzie, forward do przodu, forefather przedojciec, przodek, foreground plan przedni na obrazie lub w kadrze (w odróżnieniu od background drugiego planu), forehand przednia strona ręki, strona dłoni (grać forehandem) i forerunner zwiastun, ktoś biegnący na przedzie. Skoro wyraz fore znaczy przedni, to wyraz first znaczy najprzedniejszy, ten najbardziej na przedzie a więc pierwszy. Stopniem wyższym od fore jest wyraz former, który obecnie używany jest albo w parze wyrazów the former... the latter... ten pierwszy (z wymienionych) ... ten drugi (z wymienionych), albo w sensie poprzedni, jak np. the former president.
Nie wszystkie znaczenia odpowiadające polskiemu pierwszy zostały wyprowadzone od słowa first; niektóre z nich wyprowadzono od łacińskiego wyrazu primus pierwszy (por. prymus wśród uczniów), a należą do nich prime minister pierwszy minister, czyli premier, primate prymas (pierwszy wśród księży) czy primer elementarz, czyli pierwsza książka. Również słowo prince książę to pierwszy spośród możnych, na czym wzorował się język niemiecki obdarzając księcia mianem Fürst (por ang. first) i polski, nazywając szefa rozbójników hersztem od niemieckiego erst pierwszy, który to wyraz spokrewniony jest z angielskim first, który może funkcjonować jako przymiotnik i zarazem przysłówek, co ilustruje powiedzenie first things first pierwsze rzeczy pierwsze, czyli pierwsze rzeczy (niech będą) na przedzie, co się ostatecznie rozumie jako (robić coś) po kolei.

Wróć do listy artykułów.