Gramatyka – pojęcia ogólne

Niniejszy krótki rys gramatyczny ma na celu zwięzłe i przejrzyste zaprezentowanie najważniejszych pojęć służących do opisywania języka. Aby opis był przystępny, zrezygnowano z wielu terminów przyjętych w opisywaniu języka polskiego, starając się osadzić całą gramatykę na fundamencie ośmiu kategorii wyrazów i z nich wyprowadzać dalsze nazewnictwo, by w ten sposób nie zacierać, ale raczej podkreślić płynne i logiczne przechodzenie jednych pojęć i zjawisk językowych w inne. Dlatego zrezygnowano z takich określeń jak zdania przydawkowe – na rzecz zdań przymiotnikowych itp., nie wyodrębniano części mowy od części zdania, nazywając np. okoliczniki grupami przymiotnikowymi itp.
Z części zdania pozostawiono jedynie takie określenia jak podmiot i orzeczenie oraz dopełnienie. Starano się ograniczyć inne terminy, jeśli tylko dało się je zastąpić terminami już istniejącymi.
Choć cały wywód przedstawiono w oparciu o zjawiska znane Czytelnikowi z języka polskiego, to jednak nie zagłębiano się w tenże język, mając na względzie to, że prezentowany tu krótki rys ma pomagać w przyswajaniu sobie języka angielskiego.

* * * * *

Pełna wypowiedź, czyli zdanie, składa się z dwóch części, z których jedna odnosi się do osoby, przedmiotu, zjawiska bądź pojęcia, druga opisuje, co wskazana osoba, przedmiot, zjawisko czy pojęcie robi, czym lub jakim jest, albo opisuje, co się z tą osobą, przedmiotem, zjawiskiem czy pojęciem dzieje.

osoba, przedmiot, zjawisko, pojęcie		coś robi, coś wykonuje, jakaś/czymś jest
		coś się z nią dzieje, jest poddawana działaniu, ulega jakiemuś działaniu

Część zdania zawierającą osobę, przedmiot, zjawisko lub pojęcie nazywamy podmiotem; część zdania opisującą, co osoba, przedmiot, zjawisko, pojęcie wykonuje lub jakim podlega oddziaływaniom, nazywamy orzeczeniem.

Jeśli podmiot (czyli osoba, przedmiot, zjawisko, pojęcie) coś wykonuje, wówczas takie zdanie wypowiedziane jest w stronie czynnej; jeśli podmiot (czyli osoba, przedmiot, zjawisko, pojęcie) jest poddana jakiemuś oddziaływaniu, wówczas takie zdanie jest wypowiedziane w stronie biernej.

Podmiotem może być:
- imię własne (Maciej, Katarzyna),
- słowo określające osobę, przedmiot, zjawisko lub pojęcie (żołnierz, książka, burza, piękno),
- grupa słów, które składają się na opisanie osoby, przedmiotu, zjawiska lub pojęcia (ci żołnierze opodal, książka z biblioteki, burza tropikalna, piękno języka),
- całe zdanie, która składa się na opisanie osoby, przedmiotu, zjawiska lub pojęcia (kto nie wie, jak to zrobić; miejsca, które zobaczyliśmy; błyskawice, które nas oślepiały; piękno, którego nie można opisać).

Orzeczeniem jest:
- wyraz opisujący jakąś czynność lub stan, jak np.: idę, czytałem, dam, lub
- dwa a nawet trzy wyrazy opisujące czynność lub stan w sposób zmodyfikowany, jak np.: muszę iść, chciałem przeczytać, będę dawał, trzeba było dać.

Ośrodkiem podmiotu jest wyraz oznaczający osobę, przedmiot, zjawisko lub rzecz: tę kategorię wyrazów nazywamy rzeczownikiem; szczególnym przypadkiem rzeczownika jest zaimek, o czym poniżej.

Ośrodkiem orzeczenia jest wyraz wyrażający czynność lub stan: te kategorie wyrazów nazywamy czasownikiem.

Podmiotem może być pojedynczy rzeczownik lub zaimek, grupa rzeczownikowa lub całe zdanie; orzeczeniem może być pojedynczy czasownik lub dwa-trzy czasowniki.

Wszystkie wyrazy można podzielić na osiem kategorii:
1 rzeczownik (pies, miecz, deszcz, wiara)
2 zaimek (on, ten, inny, niektórzy, nieliczni, kto, który)
3 przyimek (na, do, w, pod, dla, przy)
4 określnik (taki, jakiś, ten, pewien, ów)
5 przymiotnik (ostry, zły, zawiły, drogi)
6 czasownik (biegać, myśleć, strzelać, wiedzieć)
7 przysłówek (ładnie, wysoce, może, jednak)
8 spójnik (i, ale, kiedy, gdy, oraz)

Rzeczownik jako słowo (żołnierz) lub grupa słów (rycerze i giermkowie) bywa zastępowany przez zaimek (on, oni, ten, ci, ów, owi, kto, którzy, niektórzy). Choć zaimek zastępuje rzeczownik, nie jest z nim wymienny w zdaniu: można powiedzieć dzielny żołnierz, ci rycerze, ale nie mówi się dzielny on, ci oni. Cechą rzeczownika jest jego liczba pojedyncza lub mnoga; są zaimki zastępujące rzeczowniki w liczbie pojedynczej lub mnogiej, jednak same nie tworzą żadnej z tych liczb.

Zaimek to wyraz, który zastępuje rzeczownik w wypowiedzi. Zamiast powtarzać Czesław, mówi się:

Czesław przybył zabić smoka i myślę, że on tego dokona.
Kto przybył zabić smoka? Czesław!
Czesław, rycerz, który przybył zabić smoka, już się szykuje do walki.
Księżniczka zakochała się w Czesławie; ten obiecał jej zabić smoka.
Przymiotnik to taka kategoria wyrazów, które opisują rzeczownik (dzielny żołnierz, stary zamek, pochyłe drzewo lub krzywy róg). Przymiotniki, czyli cechy, można ze sobą porównywać.

Określnik wyodrębnia rzeczownik ze zbioru mu podobnych. Grupa określników obejmuje
wszystkie te wyrazy, które opisując bliżej rzeczownik, nie zaliczając się do przymiotników. Grupa ta obejmuje zaimki osobowe (jej rycerz) i wskazujące (tamten smok), zaimki nieokreślone (niektóre księżniczki) i liczebniki (dwaj królowie). Określnik nie jest tym samym co przymiotnik, gdyż w odróżnieniu od przymiotników nie daje się on porównywać z innymi określnikami (powiemy straszniejszy, coraz straszniejszy, tak straszny jak, ale nie powiemy - *tenniejszy, *coraz ówszy,*taki niektóry jak). Określników, ponadto, nie łączy się ze sobą (ten ów, ów niektóry) w przeciwieństwie do przymiotników (dzielny silny rycerz, straszny wielki smok, śliczna młoda księżniczka).

Czasownik występuje pojedynczo lub grupowo. Pojedyncze czasowniki opisują czynność lub stan i nazywamy je czasownikami leksykalnymi; czasowniki towarzyszące czasownikom leksykalnym nazywamy czasownikami modalnymi, gdyż modulują, modyfikują, zmieniają znaczenie tych pierwszych. Czasownik leksykalny piszę opisuje odbywającą się czynność; czasowniki towarzyszące, np. muszę, będę, powinieneś był przydają czasownikowi pisać odmienne znaczenia: muszę pisać nie opisuje, że czynność pisania się odbywa, ale informuje, że istnieje mus pisania; będę pisać zapowiada czynność pisania w przyszłości; powinieneś był napisać opisuje żal, wyrzut wobec kogoś, kto nie wykonał czynności pisania.
Po czasownikach (czyli wyrazach opisujących czynności) może, ale nie musi, pojawić się rzeczownik lub grupa rzeczownikowa, który oznacza osobę, przedmiot, zjawisko bądź pojęcie w odniesieniu do której odbywa się czynność wyrażana czasownikiem. Taki rzeczownik (lub taką grupę rzeczownikową) nazywamy dopełnieniem czasownika, gdyż bez niego, wypowiedź staje się niepełna, czyli niedopełniona. Wśród czasowników dają się wyróżnić trzy główne kategorie:
- te, które nie wymagają żadnego dopełnienia (śpię, żyję, biegam, pływam);
- te, które wymagają jedno dopełnienie (kocham księżniczkę, zabijam smoka, oglądam walkę);
- te, które wymagają dwóch dopełnień (dałem mu tarczę, zaniosłem królowi miecz, opowiedziałem księżniczce balladę).

Szczególną cechą czasownika jest tworzenie czasów gramatycznych. Czas gramatyczny wyrażany przez czasownik może, ale nie musi, pokrywać się z czasem rzeczywistym.

Inną cechą czasownika jest tworzenie trybów:
- oznajmującego (czasownik relacjonuje rzeczywistość: Rycerz zabił smoka.)
- rozkazującego (czasownik wyraża bezpośrednie polecenie mówcy: Rycerzu, zabij smoka!)
- przypuszczającego (czasownik opisuje to, czego nie ma, a co mogłoby być; co chciałoby się, żeby było; co przypuszcza się, że jest, ale czego nie sprawdzono: Chciałabym, żeby mój rycerz zabił smoka. Zdania: Rycerz zabił smoka (=smok nie żyje) oraz Oby rycerz zabił smoka! (=smok wciąż żyje) wyrażają zupełnie różne treści, choć w przypadku języka polskiego mamy tę samą formę czasownika zabił.)

Przysłówek, którym może być wyraz lub grupa wyrazów, opisuje:
- jak, gdzie i kiedy oraz z jaką częstotliwością odbywa się czynność wyrażana czasownikiem (dzielnie walczy, szybko biega, strasznie ryczy; pojechał tam, przyjechał stamtąd, poszedł precz; przybywa dziś, zjadł wczoraj, teraz nie wiem, często płacze, rzadko pomaga)
- jak intensywna jest cecha wyrażana przez przymiotnik (wielce szanowany, bardzo staranny, ogromnie zawiły)
- jak intensywna jest cecha wyrażana przez inny przysłówek (bardzo starannie, niezwykle szybko, niebywale drogo)
- jakie jest stanowisko mówiącego wobec treści całego zdania (może, zapewne, szczęśliwie, pechowo)
- jaki logiczny związek występuje między dwoma zdaniami (jednak, zatem, wobec tego,
w takim razie, dlatego).

Przyimek, czyli wyrazy takie jak na, w, pod, przed, dla, od, z, do towarzyszą rzeczownikom
i zaimkom i określają ich relację względem reszty zdania (na zamek, przez most, od króla, w komnacie, dla chwały).

Spójniki, czyli wyrazy takie jak i, oraz, kiedy, jak, żeby, że łączą ze sobą pojedyncze słowa (on i ona, teraz lub nigdy), grupy słów (rycerze z Malborka oraz rycerze z Wawelu) i zdania (rycerze zabili smoka lub smok zabił rycerzy; księżniczkę uratowano, kiedy zabito smoka).

Spośród wymienionych ośmiu kategorii wyrazów cztery zbiory - przyimki, zaimki, określniki i spójniki - są skończone i ich liczba w języku nie zmienia się w przeciwieństwie do liczby wyrazów w pozostałych zbiorach - rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki i przysłówki - gdzie niektóre wyrazy wypadają z użycia, i gdzie wciąż dochodzą nowe wyrazy.

Kategorie wyrazów łączą się w ciąg tworzący wypowiedź:

Najprostsze zdania muszą zawierać pewne nieodzowne elementy, bez których wypowiedzi byłyby odczuwane jako niepełne. Pełne zdanie zawiera kilka elementów składniowych koniecznych, by zdanie miało sens, oraz wiele elementów opcjonalnych, których obecność nie warunkuje poprawności i zrozumiałości wypowiedzi.

Oto podstawowe wzory zdań. Pierwsze trzy wzory zdań opisują kim lub czym, jakim i gdzie jest (staje się, pozostaje) osoba, przedmiot, zjawisko lub pojęcie.

1)

PODMIOT		ORZECZENIE		RZECZOWNIK TOŻSAMY Z PODMIOTEM
Król		jest		władcą.
Rycerz		został		księciem.
Księżniczka		była		panną.

2)

PODMIOT		ORZECZENIE		PRZYMIOTNIK OPISUJĄCY PODMIOT
Król		jest		stary.
Rycerz		pozostał		niezwyciężonym.
Księżniczka		była		śliczna.

3)

PODMIOT		ORZECZENIE		PRZYSŁÓWEK ODNOSZĄCY SIĘ DO PODMIOTU
Król		jest		na zamku.
Rycerz		stał		przed pieczarą.
Księżniczka		mieszkała		w komnacie.

Kolejne trzy wzory zdań opisują, co robi osoba, przedmiot, zjawisko lub pojęcie oraz wobec kogo lub czego odnosi się wykonywana czynność.

4)

PODMIOT		ORZECZENIE
Koń		galopuje.
Drzewa		rosną.
Wiatr		wieje.

PODMIOT		ORZECZENIE		DOPEŁNIENIE
Król		wynajął		rycerza.
Rycerz		zabił		smoka.
Księżniczka		poślubiła		śmiałka.

6)

PODMIOT		ORZECZENIE		DOPEŁNIENIE 1		DOPEŁNIENIE 2
Król		dał		rycerzowi		obietnicę.
Rycerz		zadał		smokowi		cios.
Księżniczka		dała		śmiałkowi		rękę.

Ostatnia trójka wzorcowych zdań opisuje kim lub czym, jakim i gdzie jest dopełnienie czasownika (na podobieństwo opisów podmiotu z pierwszej trójki prezentowanych zdań wzorcowych).

7)

PODMIOT		ORZECZENIE		DOPEŁNIENIE		RZECZOWNIK TOŻSAMY Z DOPEŁNIENIEM
Król		zrobił		rycerza		księciem.
Rycerz		nazwał		smoka		tchórzem.
Księżniczka		wybrała		rycerza		na męża.

8)

PODMIOT		ORZECZENIE		DOPEŁNIENIE		PRZYMIOTNIK OPISUJĄCY DOPEŁNIENIE
Król		uważał		rycerza		za dzielnego.
Rycerz		miał		smoka		za tchórzliwego.
Księżniczka		nazwała		rycerza		wielkim.

9)

PODMIOT		ORZECZENIE		DOPEŁNIENIE		PRZYSŁÓWEK ODNOSZĄCY SIĘ DO DOPEŁNIENIA
Król		wysłał		rycerza		w góry.
Rycerz		przepędził		smoka		precz.
Księżniczka		położyła		koronę		na głowie.

Każde z wyżej przedstawionych zdań wzorcowych byłoby niepełne, gdyby zabrakło któregoś ze wskazanych elementów. Zdania: Król wysłał rycerza; Król uważał rycerza; rycerz nazwał smoka; księżniczka dała śmiałkowi itp. są wyraźnie niedopowiedziane.

Elementy niezbędne do stworzenia pełnej i zrozumiałej wypowiedzi mogą być ubogacane elementami opcjonalnymi, to znaczy takimi, których obecność w zdaniu nie jest konieczna.

Ten stary król zapewne jest bardzo dobrym władcą.
Doświadczony rycerz chyba pozostał niezwyciężonym na pobojowisku.
Młoda księżniczka cały dzień była w swojej przytulnej komnacie.
Wysokie drzewa nigdy nie rosną na szczytach gór.
Rycerz z Moraw sprytnie zabił straszliwego smoka w pieczarze.
Śliczna księżniczka dała niezwykłemu śmiałkowi swą rękę.
Stary dobry król zrobił dzielnego rycerza księciem połowy krainy.
Zachwycona księżniczka nazwała swego dzielnego rycerza wielkim.
Nazajutrz król wysłał swego rycerza w góry, by się tam zgubił.

Najprostszymi elementami dodatkowymi są przymiotniki, które opisują osobę, przedmiot, zjawisko lub pojęcie, oraz przysłówki, które podają w jaki sposób, kiedy, gdzie, po co, dlaczego, pod jakim warunkiem itp. czynność się odbywała, odbywa lub będzie odbywać.

Mówca najczęściej pragnie wyrazić okoliczności w jakich odbywa, odbywała lub będzie się odbywała czynność, chce połączyć zdania w logiczny ciąg a także podać własne wobec wypowiadanych treści stanowisko. Do wyrażenia rozmaitych treści, związków logicznych oraz własnych opinii służą w języku pojedyncze wyrazy, grupy wyrazów, całe zdania oraz grupy zdań wypowiadanych po sobie.

Rzeczownik, przymiotnik oraz przysłówek (ale nie czasownik) może być rozwinięty do odrębnego zdania, które staje się zdaniem składowym zdania głównego. Stąd na bazie rzeczowników (rozwijając rzeczownik) tworzymy zdania rzeczownikowe, na bazie przymiotników (rozwijając przymiotnik) - zdania przymiotnikowe, a na bazie przysłówków (rozwijając przysłówki) - zdania przysłówkowe.

Czasownika nie da się rozwinąć w zdanie, natomiast od czasownika da się utworzyć:
- rzeczownik (którym są formy obiecywać/obiecać lub obiecywanie);
- przymiotnik (którym są formy obiecujący, obiecany) oraz
- przysłówek (którym są formy obiecując, obiecawszy).

Przekształcone formy czasownika można ująć w jednym zdaniu:

WALCZĄC	RYCERZ	OBIECAŁ	ZAKOCHANEJ	KSIĘŻNICZCE	ZABICIE	SMOKA
przysłówek			przymiotnik		rzeczownik
				Strona główna       Kontakt      Gdzie kupić?
	Copyright Red Point Publishing Sp. z o.o. 2006-2011.